THƯ VIỆN ẢNH ĐỒ CỔ VIỆT NAM

Giới thiệu Hoạt động siêng môn, nghiệp vụCông tác trưng bàyTin tức Trưng bày Trưng bày siêng đềNghiên cứu giúp Khảo cổ họcẤn phẩmDự án BTLSQG Thông tin có lợi Hỗ trợ
Từ trong thời điểm 70 của thế kỷ 20, chúng ta đã nghe biết những thiết bị gốm sứ nước ta qua những phát hiện tàu cổ bị chìm làm việc vùng hải dương Đông nam giới Á. Gần như đồ gốm sứ việt nam cũng hay được tìm thấy cùng đồ gốm sứ trung hoa và Thái Lan. Mặc dù nhiên, chúng t­­­a lại không thấy bao gồm một bé tàu như thế nào chỉ siêng chở đồ dùng gốm sứ nước ta riêng biệt. Trong khi đó, nhiều bảo tàng trong khu vực Đông nam giới Á cùng Đông Á công bố những sưu tập đồ vật gốm sứ vn xuất khẩu có chất lượng cao. Điều đó chứng tỏ rằng đã có tương đối nhiều đồ gốm việt nam được xuất khẩu ra quanh vùng này từ phần đa thế kỷ trước.

Bạn đang xem: Thư viện ảnh đồ cổ việt nam


*


*

Bình gốm hoa lam, kiếm được trong tàu cổ con quay Lao Chàm, TK 15

Bức tranh xuất khẩu gốm nước ta đã được phác họa nhờ gần như phát hiện mới trong vùng hải hòn đảo Đông nam giới Á và Đông Á. Như­ng đáng chăm chú hơn là đồ gia dụng gốm phát hiện từ tàu cổ Rang Kwian sống tỉnh Chonburi, phía Đông nam vịnh Thái Lan, năm 1976. Trong đó người ta đã phát hiện những đồ gốm hoa lam nước ta thuộc loại hình bát, đĩa, chén, âu vẽ xanh cobalt đề tài cánh nhành hoa cúc cùng văn mây hình khánh tư­ơng từ bỏ trên vật dụng gốm phát hiện ở Dazaifu (Nhật Bản). Cùng rất đồ gốm vn còn có tương đối nhiều đồ gốm men ngọc lò Long Tuyền, china và thiết bị gốm Thái Lan, thế kỷ 13.

Tàu cổ Turiang (Malaysia) cũng tìm kiếm thấy mọi đồ gốm hoa lam có loại hình và trang trí t­ương tự đồ gốm nước ta trong tàu Rang Kwian, nhất là loại bát hoa lam vẽ bông hoa lá cúc, niên đại 1305-1370.

Phát hiện tàu cổ Pandanan sống vùng biển tây nam Philippines mon 6 năm 1993 cùng việc khai thác con tàu này trong tầm tháng 2 cho tháng 5 năm 1995, đã mang về nhiều kết quả lý thú về vật gốm Việt Nam, trung quốc và Thái Lan, thế kỷ 15. Trong số đó theo thống kê lại số l­ượng đồ gia dụng gốm nước ta có 4.722 chiếc, chiếm phần 75,6%. Gốm vn được sản xuất ở lô Sành và Trường Cửu (Bình Định) chiếm phần từ 74%, còn lại là tiếp tế ở phía Bắc nước ta (Eusebio Z. Dizon, 1996). Nhờ vào phân tích khối l­ượng chi phí đồng china tìm thấy thuộc với phần đông đồ sứ có nguồn gốc sản xuất nghỉ ngơi lò trấn Cảnh Đức và Long Tuyền, TS. Eusebio Z. Dizon đã đến niên đại của sản phẩm & hàng hóa trong tàu này là cuối thế kỷ 14, mang lại giữa thế kỷ 15. Xem các hình ảnh đồ gốm hoa lam việt nam trong tàu vì chưng Allison I Diem giới thiệu, shop chúng tôi nhận thấy niên đại giữa thế kỷ 15 là có cơ sở thuyết phục.

Bức tranh về xuất khẩu đồ dùng gốm vn càng bùng cháy hơn với việc phát hiện tại và khai quật tàu cổ con quay Lao Chàm. Đây cũng là việc kiện khảo cổ học bên dưới nư­ớc đặc biệt ở Việt Nam. Công dụng khai quật tàu cổ tảo Lao Chàm vẫn đ­ược phản ảnh trong report khoa học năm 2000 của Phạm Quốc Quân, Tống Trung Tín (1999) và thông báo của Bound, Mensun (2001)

Số l­ượng hiện thứ thu được qua khai thác tàu cổ tảo Lao Chàm là hơn 240.000, ko kể hàng ngàn mảnh vỡ, hàng ngàn hiện vật đã trở nên trục vớt trái phép trước khi khai quật khảo cổ là một trong con số khổng lồ. Trong số hàng hóa này có cả một trong những gốm Champa, trung quốc và Thái Lan, được rất nhiều nhà nghiên cứu và phân tích nhận định là đồ dùng của thủy thủ đoàn. Phần còn lại là sản phẩm & hàng hóa gốm Việt phái mạnh có xuất phát sản xuất sinh sống vùng hải dương và Thăng Long, phía Bắc Việt Nam.

Niên đại con tàu cũng đ­ược những nhà công nghệ thảo luận. Ở Việt Nam, những ý kiến phần đông cho là khoảng chừng giữa cho tới cuối thế kỷ 15, dư­ới thời Lê Sơ. Ý con kiến về niên đại này khác hoàn toàn với Butterfiels, cho vào thời gian cuối thế kỷ 15, đầu thế kỷ 16 (Butterfilds SanFrancisco, 2000).

Chúng tôi mang lại rằng, hiện vật dụng gốm sứ trong tàu cổ cù Lao Chàm đã phản ánh rõ rệt sự phân phát triển mạnh khỏe của các loại thứ gốm xuất khẩu với các loại men, kiểu dáng và hoa văn siêu phong phú, quánh sắc, đóng góp góp lành mạnh và tích cực vào truyền thống riêng biệt của gốm Việt Nam.

Sau đây, công ty chúng tôi giới thiệu về mô hình hiện vật trang bị gốm hoa lam, các loại hàng hoá chủ yếu trong tàu. Chúng ta thấy chỉ tập trung theo cái gốm gia dụng, từ vật đựng đến vật dụng ăn uống, và một vài nhiều loại dùng mang đến tín ng­ưỡng tôn giáo như­ lọ kendy, lư hư­ơng. Nhiều loại hình đồ gia dụng tạo theo phong cách dáng truyền thống lịch sử như­ âu, ang hình cầu, bát, đĩa, chén, hộp, lọ những loại tuy nhiên cũng xuất hiện những loại hình mới lạ mắt như: nóng hình rồng, phượng, động vật hay quả đào.


*

*

*

Ang ,ấm gốm hoa lam hình tỳ bà , hình rồng cùng hình chim phượng,

tìm được trong tàu cổ xoay Lao Chàm, TK 15

Ngoài ra, còn có nhiều loại bình và nóng hình tỳ bà, tư­ớc, bình phỏng dáng mai bình, hộp hình cua cá, nghiên mực hình con trâu. Lại có cả các loại tượng thứ chơi trẻ nhỏ như tượng bé gà, cóc, lợn, người cưỡi ngựa... .Trong số này cũng đều có những mô hình mang đậm hình ảnh h­ưởng về chế tạo ra hình của gốm sứ Nguyên - Minh (Trung Quốc). Chẳng hạn, một số loại bình tỳ bà (yuhuchun) hay còn được gọi bình ngọc hồ xuân, hoa lam, dù size to bé dại khác nhau nhưng đều có kiểu dáng tựa như nhau: miệng loe, cổ eo cao, bụng phình, chân đế thấp. Mặt phẳng cắt dọc của loại hình này y như cây bọn tỳ bà, có lẽ rằng vì cầm cố mà thành thương hiệu gọi! trang trí vẽ lam thường phân loại bốn tầng hoa văn, theo trình tự từ bên trên xuống dưới: lông công (hay tàu chuối), cánh sen kép, tầng lớn nhất vẽ một trong những trong khi chim chích choè, cá măng, loại thú hoặc bướm cùng mây, tầng dưới thuộc vẽ cánh sen trong bao gồm xoắn ốc .Những tô điểm này lại không hề thấy trên bình tỳ bà Trung Quốc.

Về trang trí trên vật dụng gốm hoa lam vào tàu cổ xoay Lao Chàm cũng khiến ấn t­ượng nhất. Cái gốm hoa lam này mang đặc thù tiêu biểu của nước ta ở thế kỷ 15, đặc biệt mới kỳ lạ với 2 phong cách thể hiện:

- Vẽ chi tiết, nét mảnh.

- Vẽ nháng với đường nét đậm.

Tùy theo tầm vóc và form size từng chủng một số loại mà ta thấy tài khéo tô điểm của ng­ười thợ gốm. Tô điểm trên vật dụng gốm cù Lao Chàm được biểu hiện rất đa dạng chủng loại các nhà đề phối kết hợp kỹ thuật tô điểm nổi cùng với vẽ lam xuất xắc vẽ nhiều màu bên trên men. Mỗi loại hoa văn lại có nhiều bố cục, vô số phương pháp thể hiện khiến cho sự đa dạng mẫu mã chưa từng có. Đồ gốm hoa lam với chuyên môn thể hiện bằng bút lông đã cho biết thêm tài khéo hết sức của người thợ gốm đương thời. Đó là 1 trong những bút pháp điêu luyện tuyệt vời: khi thì tỉa vẽ thật bỏ ra tiết, khi thì phóng bút nhanh với thoáng. Lối thể hiện không khí ba chiều, điều khoản viễn cận trong hội hoạ phần lớn như được thực hiện rất nhuần nhuỵ. Chỉ đôi cha nét bút chấm phá vẫn vẽ bắt buộc cảnh đất nước gấm vóc. Rõ ràng, chỉ bằng sự quan giáp thần tình quả đât tự nhiên mới có thể vẽ phải cảnh con kê chọi nhau, khỉ mẹ bồng con, sinh động đến thế. Lạ kỳ thay, nhà đề thế giới chim muông, tôm cá, côn trùng, ong bướm, chuồn chuồn của miền nhiệt đới gió mùa lại được phô bày tấp nập và phong phú và đa dạng đến bởi thế trên gốm hoa lam con quay Lao Chàm (Nguyễn Đình Chiến, 2001).

Nghiên cứu những đề tài tô điểm trên gốm hoa lam cù Lao Chàm còn cho họ cảm nhận thêm các nét mớ lạ và độc đáo của thẩm mỹ dân gian giàu làm từ chất liệu tươi mát với sáng tạo, ở kề bên tính hóa học cung đình, tởm viện của nền mỹ thuật Đại Việt sinh hoạt thế kỷ 15.


Ấm và đĩa gốm hoa lam vẽ các màu , kiếm được trong tàu cổ cù Lao Chàm, TK 15

-Hình tượng động vật có từ loại linh vật: long, lân, quy, phượng, cho đến các loài thú vùng sức nóng đới: sư tử, voi, ngựa, trâu, bò, khỉ, hươu, chim đại bàng, vẹt, chích choè, chào mào, sáo, bói cá, vịt, thiên nga, chim sâu, dơi. Trong những này, hình tượng con con ngữa được trình bày rất hoàn hảo trên những loại ngoài ra kendy, bình tỳ bà, đĩa khuôn khổ lớn, với tương đối nhiều tư thế khác biệt như phi nước đại, bay trong mây, cùng ông quan đội mũ cánh chuồn, tín đồ cưỡi ngựa chiến sau có bạn hầu. Con ngữa có cánh miêu tả như trong tư thế vẫn bay, hợp lý đã hoá thân từ huyền thoại Thánh Gióng tiến công giặc Ân của dân tộc Việt. Hơn nữa, hình tượng chiến mã trên gốm tảo Lao chàm còn ít nhiều mang màu sắc tôn giáo như con con ngữa trong văn hoá Ấn Độ, Trung Quốc.


Đĩa gốm hoa lam, kiếm được trong tàu cổ xoay Lao Chàm, TK 15

-Đề tài côn trùng cũng khá được mô tả sinh động như những loài ong, bướm, chuồn chuồn.

-Các loài thuỷ tộc bao gồm rắn, cá chép, cá măng, cá trê, tôm, cua, ếch, nhái… hầu hết được bố cục trong bối cảnh sinh thái.

-Phong cảnh đánh thuỷ, công ty cửa, miếu tháp, cung điện như khắc ghi những hình hình ảnh kiến trúc đương thời. Đặc biệt, bên trên một âu hũ tròn có vẽ cảnh một thanh nữ đang tắm, khuất che sau một khóm cây gồm một chú nhỏ dại trèo lên ngó trộm, một người bọn ông ngoảnh mặt đưa quần áo cho những người phụ bạn nữ với vẻ ngượng ngùng. Đây là một cảnh sinh sống dân gian còn thấy mở ra trên nhiều làm từ chất liệu khác trong nghệ thuật cổ Việt Nam. Đáng chú ý hơn, thứ 1 tiên bọn họ thấy xuất hiện thêm cảnh trai gái làm cho tình vẽ trên một chiếc đĩa hoa lam. Chỉ vào một diện tích hẹp của nhiều loại đĩa nhỏ, 2 lần bán kính 12,5cm, mộc nhân đã thể hiện rất tài tình, một cặp trai gái, một khuôn mặt quan sát nghiêng cùng một khóm lá tre .

-Hoa lá, cây cối là đề tài phổ biến với những lọai hoa sen, hoa cúc, mẫu mã đơn, tùng, mai, trúc… cho tới cả tàu chuối, nhánh rong, cọng rau muống.


Đĩa gốm hoa lam, tìm kiếm được trong khu khảo cổ Hoàng thành Thăng Long, TK 15

-Đề tài cảnh quan sơn thuỷ, tùng đình tuyệt tam hữu, tứ linh, tứ quý mặc dù phảng phất ảnh hưởng trang trí trên gốm sứ thời Minh nhưng không thấy một nguyên chủng loại tích cổ Trung Hoa, càng tỏ rõ truyền thống riêng biệt biệt của gốm Việt Nam.

Xem thêm: 15 Website Tuyển Cộng Tác Viên Viết Bài Gửi Báo Nhận Nhuận Bút Khi Viết Báo?

-Đồ gốm hoa lam kết phù hợp với vẽ các màu bên trên men qua lần nung thứ 2 như­ bên trên đĩa, bát, kendy, lọ tỳ bà (yuhuchun), bát quả đào, tư­ợng ngư­ời, hộp... Trong số này, đĩa có không ít kích thước khác nhau, đường kính có loại tới 50cm, nhưng thông dụng trên bên dưới 25cm. Tô điểm vành đĩa vẽ cành rau, nhánh lá, lòng đĩa vẽ nhiều cảnh động vật như chim công, vạc, nghê, cá chép vàng vượt Vũ Môn, cá hoá rồng, hươu bên trên đồng cỏ, đôi chích choè bên khóm trúc, bọn vịt bơi lội trong hồ sen… Đặc biệt hơn, gốm hoa lam còn kết phù hợp với trang trí quà kim. Thí dụ một số loại tỳ bà cao 26cm, ngoài các đề tài hồi văn, mây cùng sóng n­ước còn tồn tại 3 lớp tô điểm nổi ô hình lá đề, bên phía trong là chim vẹt và cành lá, kỳ lân….Một ngôi trường hợp vô cùng đáng để ý như tượng phật người đàn bà quý tộc, cao 37,6cm, là tượng nghệ thuật thuộc các loại hiếm cùng quý. Tượng ở tứ thế đứng, mặt chú ý thẳng, tóc búi cao, trang trí nhiều cành hoa mai tròn nổi, khuôn khía cạnh thanh tú, ngươi cong, mũi thẳng, tai dài, nhị tay nâng một dòng bình trước bụng, xiêm áo các lớp, bao lưng có dải tua dài. Tô điểm trên tượng vẽ lam phối hợp vẽ nhiều màu và vàng kim trên men. Đề tài vẽ lam và các màu là chim phượng, hoa cúc, hoa sen, mây cuộn… tuy phần vẽ các màu đang bay, chỉ còn lại vết vết mà lại dấu tích vẽ xoàn kim còn sót lại nhiều chỗ trên thân tượng.

Vào thế kỷ 15-16 là giai đoạn tổ quốc Thái Bình, giang sơn phong con kiến Đại Việt thịnh đạt. Những ngành tài chính nông nghiệp, thương nghiệp và thủ công nghiệp được công ty nước khuyến khích phát triển. Nhiều tài liệu đã chứng minh cho sự vươn xa của đồ vật gốm nước ta trong giai đoạn này (Bùi Minh Trí – Kerry Nguyen Long, 2001). Ở kho lưu trữ bảo tàng Topkapi Saray (Thổ Nhĩ Kỳ) hiện còn trưng bày loại lọ gốm hoa lam mà minh văn viết bằng men lam trên vai lọ cho biết thêm năm tiếp tế là năm Đại Hòa vật dụng 8 (1450) của nghệ nhân bọn họ Bùi, người ở châu phái mạnh Sách (Phan Huy Lê – Nguyễn Đình Chiến và Nguyễn quang đãng Ngọc (1995) .


Bình gốm hoa lam tại bảo tàng Topkapi Saray, Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ).

Niên đại 1450; Tượng nhân Họ Bùi vẽ ( hay Bùi Thị Hý).

Cũng ở tiến độ thế kỷ 15, các đồ gốm hoa lam của việt nam đã được xuất khẩu sang Đông phái nam Á. Các nhà nghiên cứu nước ngoại trừ đã phải kinh ngạc trước sự lộ diện của đồ dùng gốm hoa lam giao hàng việc trang trí các công trình gây ra ở Majapahit thuộc đảo Sumatra. Gạch ốp men trang trí hoa lam cũng gia nhập vào những công trình thánh địa ở Troulan, Damark, tháp Rudus sinh sống Indonêxia. Phát hiện tại tàu cổ cù Lao Chàm cũng là dẫn chứng gốm vn xuất khẩu với con số lớn, unique hàng gốm khôn cùng cao. Các chuyến hàng đã tới đích và có mặt trong nhiều quốc gia khu vực Đông phái nam Á. Song, hình như nhiều chuyến hàng đang không tới đích, còn nằm lại trên hải trình. Và, không chỉ có tàu quay lao Chàm, nhiều bé tàu khác đã được khai quật như tàu Rang Kwian, Sichang III ở xứ sở nụ cười thái lan và tàu Pandanan làm việc Philippin (Nguyễn Đình Chiến, Phạm Quốc Quân ,2008) đã chứng tỏ điều đó.

Đồ gốm gắng kỷ 15 - 16, được tiếp tế ở Thăng Long, ở chén Tràng chắc chắn rằng có nhiều góp sức vào sự nở rộ của xuất khẩu gốm.

Có các đồ gốm thu được trong số cuộc khai quật ở khoanh vùng lò gốm Chu Đậu, phù hợp Lễ, Cậy (Hải Dương) với khu khảo cổ Hoàng thành Thăng Long, lâu nay, để cho việc phân định còn không ít khó khăn. Nhiều đồ gốm đạt trình độ kỹ thuật cao, xương gốm mỏng manh thấu quang, đạt tiêu chuẩn đồ sứ. Lớp men đậy bóng, mịn, phần đa làm cho thành phầm gốm thêm hoàn hảo. Điều đó phản chiếu sự chọn lựa và luyện thanh lọc kỹ của xương gốm, tỉ lệ cao lanh tăng, xương gốm trắng với mịn, độ nung cao. Các nhà khảo cổ học nhận định rằng gốm men sản xuất phục vụ xuất khẩu vào tàu cổ cù lao Chàm đã bao gồm sự góp phương diện của gốm làm việc Thăng Long. Chẳng hạn như loại chén bát gốm men trắng mỏng, bao gồm in nổi hình rồng mây, hoa lá. Chính vì loại chén bát này không chỉ là thấy vào tàu cổ tảo lao Chàm hơn nữa thấy lộ diện ở Thăng Long, Lam gớm khá nhiều.

Trong quần thể khảo cổ học Thăng Long năm 2003, các nhà khảo cổ học cũng tìm kiếm thấy không chỉ là loại bát, chén, đĩa men trắng mỏng mà còn những loại bình, hũ, bình vôi gốm men trắng. Những thành phầm gốm này sẽ phản ánh sản phẩm gốm có rất tốt bởi kỹ thuật tạo dáng và trang trí hết sức điêu luyện.

Ngoài gốm men trắng, gốm hoa lam, các trang trí màu sắc cobalt bên dưới men được vẽ bởi bút lông nét nhỏ. Đặc biệt, nhiều đĩa bát chén vẽ lam đề tài rồng phượng, cùng với hình dragon 5 móng, cũng chạm mặt không ít. Trước đó Bảo tàng Louis Finot có tích lũy được một vài đồ gốm hoa lam vẽ dragon phượng như chén vẽ rồng, đường kính 12,3 cm, cao 7,8cm; bát vẽ phượng 2 lần bán kính 14,2 cm, cao 6,6 centimet (Phan Huy Lê – Nguyễn Đình Chiến & Nguyễn quang đãng Ngọc ,1995) nay phát hiện nhiều đồ gốm men thời thượng như chén bát đĩa hoa lam vẽ rồng 5 móng, phượng thời Lê Sơ, rứa kỷ 15, nên các nhà khảo cổ đã mang lại rằng đây là "đồ ngự dụng dành cho vua cùng hoàng hậu".


Chân đèn và lư hương bởi Đỗ Xuân Vi tạo nên tác ngày trăng tròn tháng 8 năm Hưng Trị 3 (1590). (Bảo vật quốc gia)

Đồ gốm hoa lam được thêm vào ở vùng Chu Đậu, thích hợp Lễ, Cậy (Hải Dương) chén Tràng cùng Thăng Long (Hà Nội) còn thê hiện tính phong phú, đa dạng và phong phú đặc biệt ở mô hình đồ bái là chân đèn và lư hương, giao hàng nhu cầu chi tiêu và sử dụng trong nước. Trên các mô hình này không chỉ là thể hiện sự tài khéo của người thợ gốm vào việc kết hợp trang trí nổi để mộc với vẽ lam. Rộng nữa, cũng bên trên các mô hình này còn mô tả nhiều minh văn tiếng hán – Nôm cho biết thêm nhiều tin tức về niên đại, họ cùng tên, quê quán của những nghệ nhân, về những thiện phái nam tín thanh nữ cùng quê quán của họ đã đóng góp cho việc đặt đơn hàng gốm nhằm cung tiến vào những ngôi chùa, đền, miếu. Chính vì vậy, chúng tôi đã tập hợp hồ hết đồ gốm hoa lam này góp phần xây dựng bộ cẩm nang giúp cho việc giám định đầy đủ đồ gốm vn khác không rõ niên đại (Nguyễn Đình Chiến ,1999). Nghiên cứu gốm hoa lam việt nam thế kỷ 15-16 ko chỉ cung ứng tài liệu cho lĩnh vực nghiên cứu sản phẩm & hàng hóa thời đó mà còn góp thêm phần soi sáng các vấn đề lịch sử hào hùng xã hội khác…

Đồ gốm hoa lam vn thế kỷ 15-16 là một trong những mảng màu tươi đẹp và rực rỡ nhất trong bức ảnh toàn cảnh của gốm hoa lam Việt Nam.

TS. Nguyễn Đình Chiến

Tài liệu dẫn

1.Bound, Mensun (2001), Prelimainary typology of Material from the Cu Lao Cham wreck (1997 – 1999), St. Peter’s College, Oxford.

2.Butterfilds Auctioneers Corp (2000), Treasures from the Hoi An Hoard, Vol 1 và 2, Sanfrancisco.

3.Nguyễn Đình Chiến (1999), Cẩm nang đồ vật gốm việt nam có minh văn, cầm cố kỷ XV – XIX, Bảo tàng lịch sử vẻ vang Việt phái mạnh xuất bản, Hà Nội

4.Nguyễn Đình Chiến (2000), “Sưu tập hiện trang bị độc phiên bản tàu cổ con quay Lao Chàm”, TBKH Bảo tàng lịch sử vẻ vang Việt Nam, HN, tr. 28 – 41.

5.Nguyễn Đình Chiến (2008), “Vietnamese Blue-and-white Ceramics from the Cu Lao Cham shipwreck” Viet phái mạnh from myth to modernity. Asian Civilisation Museum, p. 29-31.

6.Nguyễn Đình Chiến, Phạm Quốc Quân (2008), Gốm sứ trong thời hạn con tàu cổ sống vùng biển Việt Nam, Bảo tàng lịch sử dân tộc Việt phái mạnh xb, Hà Nội

7.Diem, I Allison (2001), “Vietnamese ceramics from the Pandanan shipwreck excavation in the Philipines”, Taoci, No. 2, December 2001, pg. 87 – 93.

8.Dizon, Z (1996), “Anatomy of a Shipwreck: Archaeology of the 15th century Pandanan Shipwreck”, The pearl roard tales of treasure ships in the Philippines, Manila.

9.Phan Huy Lê – Nguyễn Đình Chiến và Nguyễn quang Ngọc (1995). Gốm Bát Tràng thế kỷ XIV- XIX. Nxb Thế Giới, Hà Nội.

10.Phạm Quốc Quân, Tống Trung Tín (1999), Báo cáo hiệu quả thăm dò và khai quật khảo cổ học tập tàu đắm cổ con quay Lao Chàm (Quảng Nam) năm 1997 – 1999, tứ liệu lưu lại tại Ban khai thác tàu đắm cổ tảo Lao Chàm.

11.Bùi Minh Trí – Kerry Nguyen Long (2001), Gốm hoa lam Việt Nam, Nxb KHXH, Hà Nội.


*

Là mô hình di vật độc đáo xuất hiện từ văn hóa Phùng Nguyên với tồn tại qua những giai đoạn văn hóa tiếp theo (Đồng Đậu, lô Mun, Đông Sơn). Đến ni vẫn chưa xuất hiện sự thống độc nhất vô nhị về tên gọi cũng như chức năng của loại hình hiện đồ dùng này. Chúng được gọi bằng nhiều tên khác nhau như hòn kê, ông đầu rau, đồ gia dụng hình cốc, thứ hình phễu, trang bị hình sừng bò, đồ giữ lửa, chân giò, chân chạc, đồ vật có tương quan đến tôn giáo tín ngưỡng nguyên thủy... Đến nay tên gọi chạc gốm được không ít nhà phân tích sử dụng rộng cả. Chạc gốm được tạo bằng tay, chất liệu gốm thô pha những cát sạn sỏi nhỏ, phần nhiều có văn thừng, một vài ít trang trí văn tương khắc vạch. Chạc gốm tạo thành hai phần: Phần ly loe ngơi nghỉ trên và phần chân nghỉ ngơi dưới. Kích cỡ to bé dại khác nhau.